Het woord vakantie is afgeleid van het Latijnse werkwoord vacare, dat ‘leeg zijn’ en ‘open staan’ betekent. Er is dus geen enkele reden om een hekel te hebben aan de veel te vaak gehoorde vraag: ‘Ga je nog op vakantie?’ Leeg en open ben ik min of meer altijd, dus het antwoord is immer ja. Wat echter met de vraag bedoeld wordt, is of men ergens de toerist gaat lopen uithangen. En als ik nou iets nooit wil zijn is het wel toerist. Dat men consumerend en vervuilend langs velden en herbergen gaat, waar anderen zich voor je uit dienen te sloven. Toeristen kijken zelden blij. Logisch, als je voor je vakantiegeluk geheel afhankelijk bent van het hotelbed, het dinerbuffet, het uitzicht en het weer. Betekent dit dat ik niet van reizen houd? Dat wel. Nieuwsgierig als ik ben zou ik het liefst de plaatselijke taal spreken en ergens aan het werk gaan om ’s lands wijs te verstaan. Anders blijf je toch een toeristische voorbijganger die de wereld beziet via de half geblindeerde vensters van je denkbeelden. Best geestig om een hekel te hebben aan toerist zijn, maar wel te snakken naar vakantie: vrij van verplichtingen, ontvankelijk voor wat zich aandient. Misschien ben ik een pelgrim die gewoon wil talmen bij de ontluikende lente. In een kloostertraditie wordt dat vacare Deo genoemd: leeg worden voor God.

Tijdens mijn laatste maand in Amsterdam werd er op een nacht luidruchtig ingebroken. Hoewel ik stiekem onder de indruk was van de vakkundigheid van de inbreker, knapte ik af op mijn buurvrouwen die me de volgende ochtend opgewekt vertelden dat ze het lawaai gehoord hadden. ‘Maar niks gedaan’, mompelde ik. Zo reageerde men in 1943 ook niet op het wegvoeren van de buren. Die zin slikte ik in. Het is geen oorlog en stel je niet aan. Ik ben in een dorp gaan wonen. Vanavond kom ik daar laat thuis. Terwijl ik de huissleutel in het slot steek, breekt deze als een bros koekje af. Op mijn telefoon zoek ik lukraak naar een handig mannetje in de buurt. Dat blijkt zowaar te bestaan. Even later arriveert een oudere sleutelspecialist. Tenminste, dat zegt hij te zijn. Misschien is het wel weer zo’n brutale boef waar ik heimelijk respect voor heb. Kennelijk denkt hij hetzelfde van mij, want ik moet me legitimeren Het zal niet de eerste keer zijn dat een kraakzettende bandiet hem om hulp vraagt. De situatie werkt op m’n lachspieren. Met inbreekspullen weet hij de voordeur open te wippen. Het is bijna middernacht als m’n telefoon gaat. De buurvrouw. Of die man bij m’n voordeur niet een aanrandende indringer is. Haar oplettendheid raakt me. Dag en nacht kunnen we kiezen tussen onverschilligheid en betrokkenheid.

Naar de sportschool gaan terwijl je huis wordt schoongemaakt. Klinkt hip en efficiënt, maar ik kan het niet goed volgen. Met een beetje poetsbeurt verlies je al gauw 300 calorieën, dus waarom niet al het nuttige verenigen? Natuurlijk is het in een schoongemaakt huis heerlijk thuiskomen. Maar vergelijk het eens met het uitzicht vanaf een bergtop. Daar geniet je meer van als je er zelf naar toe gewandeld bent, dan als je er met een helikopter wordt afgezet. Dus de voldoening op mijn blinkende drempel wordt behoorlijk versterkt door het besef dat ik daar kortgeleden zelf heb liggen poetsen. En er is nog een reden waarom ik de stofdoek tegenwoordig steeds blijmoediger ter hand neem: mijn relatie met stof is aan opwindende verandering onderhevig. Als kind begreep ik niet waarom mijn moeder zong, terwijl ze de stofzuiger hanteerde. Wat was de zin van die vertoning? Morgen lag er toch weer stof? Gelukkig is die fatalistische levensvisie verdampt. Ik begon steeds meer plezier te krijgen in de aandacht voor het poetsen zelf.De manier waaróp we de dingen doen is mijn favoriete hobby geworden. En tegenwoordig ervaar ik stof als een dwarrelende dans van voortdurende verandering. Ontroerend herkenbaar. Want stof zijn we zelf en tot stof zullen we wederkeren. De voorjaarsschoonmaak is niet alleen een effectieve gymnastiekoefening, het is ook een teder spel voor de geest.

Tijdens de paasnachtdienst ontvang ik tot mijn verrassing een paar druppels water op mijn voorhoofd. Hoe vaak krijgt een volwassene nog te maken met vaderlijke ontferming? De gulheid van het dopende gebaar treft me. Deze symbolische doop is misschien een hernieuwing van de belofte om onze oude gedragingen af te leggen en nieuwe tot leven te wekken. Water speelt al eeuwen een cruciale rol in dit opstandingsritueel. Ooit zweefde de Geest over de wateren. De Rode Zee was het watergraf van de oude mens en de doortocht leidde tot bevrijding. In de Griekse mythologie wordt het rijk van de levenden door de rivier de Styx gescheiden van het dodenrijk. Lang dacht ik dat wij mensen allemaal in hetzelfde schuitje zitten. Maar we dobberen vooral op dezelfde levensrivier. Sommigen bevinden zich op een jacht, anderen peddelen in een kano en velen vallen van een vlot waardoor ze dreigen te verdrinken. Daarom staat ons niets anders te doen dan op te staan uit dode onverschilligheid en ons medeleven te ontwikkelen. Met de nadruk op leven. Opdat onze menselijke gulheid vrijuit stromen gaat. Deze woorden van Huub Oosterhuis zijn als een dagelijks opstandingsritueel:

Sterven zal je ooit

Maar vandaag
en godweet morgen
kun je leven, doen, zien
iemand voor iemand zijn
misschien
en het verschil maken, toch
tussen onverwisselbaar uniek
en om het even
tussen dood en leven.

Een studiegenoot gaf indertijd pianoles in het huis van zijn ouders, waar hij nog steeds woonde. Op een dag stond hij te douchen, toen zijn moeder riep: ‘Er staat een leerling voor de deur!’ Waarop hij terugriep: ‘Helemaal vergeten! Gooi het geld maar door de brievenbus!’ Een gewaagde vorm van niet thuis geven. Normaal gesproken is het ieders goed recht om deurbel en telefoontingel onbeantwoord te laten. Merkwaardig dat een geluidssignaal uit de buitenwereld je ieder willekeurig moment uit je bezigheden kan halen. Dan is het maar goed dat de (aan)beller niet kan controleren of jouw stilte veroorzaakt wordt door afwezigheid of door pure onwil. Dat mag je helemaal zelf weten. Iets anders is het als je in het ziekenhuis ligt. Dan ben je prooi voor iedere bezoeker. Toen mijn broer zijn laatste dagen in een ziekenkamer met altijd openstaande schuifdeur sleet, was die vrije toegang zijn grootste angst. Daardoor leek hij soms afwerend of onvriendelijk. Toen ik op een dag een jonge verpleegkundige zag talmen op zijn drempel, vroeg ik haar of ze ook niet naar binnen durfde. Hij kon er om lachen. In het hospice waar ik werk vragen we aan de gasten of ze het op de deurmat staande bezoek wensen te ontvangen. Verrassend regelmatig willen gasten sommige bekenden niet meer zien. Niet thuis geven; het is geen drama, maar gewoon menselijk.

Het ziekenhuis kondigt een glimlachcampagne aan, want ‘een warme begroeting geeft rust en vertrouwen.’ Een wijs inzicht. Geen speld tussen te krijgen. Waarschijnlijk is de cursus ‘stug door blijven stralen, ook als je wordt uitgescholden’ onontbeerlijk. Mijn geliefde was daar goed in. In Indonesië sloeg hij de onafzienbare rij bij het stationsloket over en stapte zonder kaartje de trein in. Moe van de ondoorgrondelijke gezichten zonder reactie, stopte hij met zich langer te ergeren. Na honderd kilometer treinreis kwam een conducteur naar ons vervoersbewijs vragen. Mijn geliefde had de eeuwige glimlach van het land afgekeken, en zei zacht stralend dat hij het kaartje graag ter plekke wilde aanschaffen. Dat bleek natuurlijk niet mogelijk, maar hij hield blij vol. Uiteindelijk droop de treinbeambte af, ontmoedigd door zoveel goedmoedige onnozelheid. Ja, mijn geliefde was bij leven een boef, maar -ik bedoel en- ik heb veel van hem geleerd. De laatste tijd ben ik regelmatig in het ziekenhuis en ik geniet van de vriendelijkheid van -het moet gezegd- met name de vrouwen die me gastvrij in de hal ontvangen. Compassie geneest al bij de voordeur. Helaas hebben de mannelijke specialisten die lieftallige cursus nog niet gevolgd. Gelukkig kreeg ik ‘m al van mijn toenmalige geliefde. Ik blijf net zo lang warm glimlachen tot het professionele masker van de arts tegenover me openbreekt. Dan is er mijn intensive care.

Bij het afscheid nemen zegt mijn vader vaak: ‘Houd de lofzang gaande’. Tijdens de generale repetitie vraag ik me af wat dat betekent. We hebben nog een uur voordat het publiek binnenkomt. De Engelse chant, de lange spreek-zang psalm gaat nogal ongelijk. Dit is een uitstekend kamerkoor, maar er moet wel gestudeerd worden en iedereen heeft het druk. We staan in een prachtige kerk waar regelmatig een Evensong plaatsvindt: het Anglicaanse, zestiende-eeuwse getijdengebed,ontworpen tijdens de Engelse Reformatie. Een week geleden leek het nog alsof we alle noten voor het eerst zagen. De lofzang moet nog flink op stoom komen. Kan een stel drukbezette individuen binnen een uur een ensemble vormen? Of is dat monnikenwerk? Na de repetitie stroomt de kerk vol. Zodra de Evensong begint, treft mij de devote concentratie van het publiek. Ik zie een man de Engelse tekst woord voor woord mee fluisteren. Dat ontroert me. Het is alsof de energie van alle aanwezigen zich langzaam bundelt.Zacht en zoekend zetten we de psalm over verlangen in. Onze stemmen vinden elkaar en lijken op te gaan in een eeuwenoude roep om nabijheid. Het is net alsof we niet zingen, maar luisteren naar het gebed van onze voorvaders: ‘De benauwdheden mijns harten hebben zich wijd uitgestrekt; voer mij uit mijn noden.’ De lofzang is al gaande. We hoefden alleen maar in te vallen.

In deze dagen voor Pasen wordt er volop gevast. Mensen nemen even pauze van suiker, alcohol, vlees of social media. Het schijnt dat veel jongeren een askruisje hebben gehaald. Kennelijk is onze behoefte aan rituelen nog steeds springlevend. Het is een natuurlijke neiging om onze zware winterjas vol aangekoekte gewoonten uit te trekken. Wat aangeleerd is kun je ook afleren. Wie komt er dan tevoorschijn? Een spannende onderzoeksvraag. Mijn eigen speurtocht drijft me telkens weer naar buiten. Pas in de stilte waar nauwelijks afleiding is, hoor ik hoe mijn binnenzaken ervoor staan. En ik schrik. Ik dacht dat ik mijn innerlijke gerechtshof vol tetterende papagaaien allang met pensioen had gestuurd, maar de rechtbank blijkt nog volop in bedrijf. Al die meningen in mijn hoofdkantoor! En deze innerlijke commentatoren maken geen enkel onderscheid tussen zelfkritiek en oordelen over anderen. Ik wil van ze af. Gelukkig weet ik waar ik het zoeken moet. Hier in de natuur. Die kostelijke oefenplek om je innerlijke ruimte aan te spiegelen. Een verlegen eerste katje aan de wilg ontroert me. Ze leert me om te kijken, niets van haar te vinden, haar niet te willen hebben of af te breken. De innerlijke stemmen met hun winterharde meningen zijn alleen maar oorverdovend. Verder volkomen nutteloos. Welk weerloos wezen komt daarachter tevoorschijn: dit ontroerde onderdeeltje van de schepping, gulzig reikhalzend naar het licht.

Of ik tijdens de week tegen de eenzaamheid een keer dagvoorzitter wil zijn. Ik antwoord dat ik juist vóór eenzaamheid ben. Terwijl ik om mijn eigen geintje grinnik, zoeken zij verder. Plots herinner ik me een radioprogramma over diezelfde jaarlijks terugkerende week, waarin mijn collega en ik ons hardop afvroegen of alle vormen van eenzaamheid eigenlijk wel zo onverdraaglijk zijn. Een andere vakgenoot werd toen woedend. Wonderlijk hoe een grap of zelfs een voorzichtige nuance vaak tot verontwaardiging leidt. Hoe zou dat komen? Tijdens tv-debatten en digitale discussies gaan de hakken steeds verder in het zand. Terwijl het veel logischer zou zijn als men, al aftastend en proevend, elkaar ergens halverwege gaat begrijpen. Die bevroren standpunten maken ons eigenlijk best eenzaam. De laatste tijd zie ik op social media vaak een zin die wij vroeger ook nogal achteloos voor ons kleine broertje gebruikten: ‘Hij wil gewoon aandacht.’ Ineens treft het me hoe laatdunkend we dat bedoelden. Let maar niet op hem, hij stelt zich aan. Deze houding is na vijftig jaar nog volop in gebruik. Maar hij, zij en wij hunkeren allemaal naar nabijheid. Inderdaad heel gewoon. Zolang we ons onbegrepen en ongehoord voelen, zullen we ons blijven verweren met verharde overtuigingen. Die vorm van eenzaamheid is inderdaad onverdraaglijk. Gelukkig wordt het lente. Wat bevroren was, zal weer gaan stromen. Onze aandacht zal wonderen doen.

De vastentijd begint vroeg dit jaar. Veertig dagen om illusies en belemmerende overtuigingen als windsels van ons af te pellen. Tot we op de naakte waarheid stuiten. Zo valt het me op dat er een vorm van eenzaamheid bestaat die niet nodig is. Ooit sprak ik mijn klasgenoten van de basisschool. Al gauw keken we elkaar stomverbaasd aan: ‘Huh? Voelde jij je toen ook alleen? Ik dacht dat ik de enige was!’ Was er sprake geweest van een geraffineerd staaltje verdeel en heers-beleid? Tegenwoordig zou je het gaslighting noemen. Dit eenzame misverstand zie ik nu ook bij de omroep. Het zijn barre tijden vol dreigende ontslagen en krimpende mogelijkheden. Een gezamenlijk probleem zou je zeggen. Maar veel makers worstelen nu in hun eentje, denkend dat het allemaal aan hen ligt. Wat ze nodig hebben (weet ik als dat basisschoolkind van toen): ‘Excuses voor het feit dat je nu op een programma zit dat ver onder je niveau is, dat met veel te weinig mensen gemaakt moet worden. Geweldig dat je ons uit de brand helpt. Zodra het kan, volg je je hart weer. Want als jij straalt, fonkelen we allemaal.’ Waarom mensen aan zichzelf laten twijfelen? Dit angstige mechanisme zie je ook in liefdesrelaties, gezinnen, kerken en landen. Laten we uit de windsels van de krampachtigheid stappen.Wat zal die vrijkomende gulheid met ons doen?

Is er schoonheid te vinden in geveld worden, die vraag draag ik deze dagen bij me. Nu is geveld worden natuurlijk een ruim begrip. Een harthapering waar iets aan te doen is, is iets anders dan te worden uitgeschakeld door bijvoorbeeld oorlogsgeweld. Ik grinnik ook een beetje: was ik, me bewust wordend van de wijsheid van ons lichaam, net bezig af te zakken van mijn hoofdkantoor naar mijn hart, loopt de binnen-boel vast. Maar toch. Het is een fascinerend onderzoek; waar vind je toevlucht als de grond onder je voeten wegzakt? On-grond noemen mystici dat al eeuwen. De nacht van de ziel. Veel van onze Verwonderingsgasten vertellen hier aangrijpend over. Wat blijft er van ons over als ons werk, onze liefdesrelatie, gezondheid, schoonheid, ons talent ons niet langer dienen kan of wil? Ik onderga dit afpellen en ben nog lang niet bezig met welke pit er misschien tevoorschijn zal komen. Terwijl ik mijn agenda wat leger maak, bedenk ik me dat God rustte op de zevende dag. Ineens valt er licht op dat verhaal; wat nu als die rust niet een Goddelijk bijkomdutje betreft, maar de kroon op de schepping is? Boven op dat wondermooie Maaksel van uitspansel, dier en mens, troont de Rust. En het besef dat het goed is. Ik val stil, mijn oren worden gewassen en ik begin eindelijk echt te luisteren.

Geveld door schoonheid. Dat dacht ik toen alles stilviel door de sneeuw. Heerlijk. De wereld wit en knerpend. Een gedeelde ervaring van overmacht. Nu alles weer op gang gekomen is, hapert mijn hart. Code oranje, maar dan zeer plaatselijk, dus eenzamer dan landelijke gladheid. Woorden veranderen van kleur. Een mail van de hypotheek lees ik per abuis als een bericht van de apotheek. De term ‘opname’ in mijn agenda betekent niet langer een televisie-dag, of een nieuwe gast in het hospice waar ik werk, maar is nu een ziekenhuisintake. Ineens lig in het type luxe bed waar ik als hospicevrijwilliger vaak naast sta. Terwijl ik me optrek aan de welbekende bed-papegaai, grinnik ik om de onverwachte rolwissel. Zou dat het verborgen geschenk zijn? Dat ik me (nog) meer inleef? Dan leer ik heel snel bij. Hou eens op met dat u, kreunt mijn hart tegen cardiologen. De glimlach van een verpleegkundige voelt als balsem. Hand op huid, heel fijn. Wat bizar dat we er zo bang voor zijn en er tegelijkertijd zo naar hunkeren: vrijmoedige nabijheid doet wonderen. Ik mag weer naar huis, in afwachting van een ingreep voor mijn aarzelende hart. ’s Nachts herinner ik me weggezakte woorden over het ‘eeuwige aanbod van nabijheid’. Tijdens de sneeuw werden we geveld door schoonheid. Maar huist er ook schoonheid in geveld worden? Dat ga ik onderzoeken.

Het is al meer dan vijftig jaar geleden dat mijn jongste broertje om duur speelgoed vroeg, waarop mijn moeder zei dat daar geen geld voor was. ‘Dat kunnen we toch uit de muur trekken’, sprak de oplettende dreumes. ‘Die gaat het later nog moeilijk krijgen’, dacht ik als bezorgde, eigenwijze zus. Is reuze meegevallen. Maar na dit voorval zijn er hele generaties opgegroeid in de veronderstelling dat voedsel zijn oorsprong vindt in de koelkast. Vandaar dat men tegenwoordig de weg niet meer weet naar de boer die momenteel met een enorm oogstoverschot blijft zitten. Noodpakketten vol kostelijke groenten die in de kliko zullen eindigen. Daarom viel het Denk Vooruit-boekje van de overheid natuurlijk onlangs op ieders mat. Tips om het in noodsituaties 72 uur uit te houden. Kennelijk staan we inmiddels zo ver af van de natuur, dat we niet meer weten hoe ons vege lijf te redden als de nood aan de mens komt. Maar zou dat echt waar zijn? Zijn we door voorspoed zo onthand geraakt dat onze schranderheid is verdwenen? Of zien we een ander lijstje over het hoofd? Een simpel A-viertje met buurtbewoners en hun vaardigheden: wie kan goed timmeren, bij wie kunnen we terecht voor een relativerende grap, wie heeft een EHBO-diploma? Het vertrouwde, verstandigenoaberschapvan toen lijkt mij het schranderste noodpakket. Onze redding is nabijer dan we denken. Als we denken.

De Basiliek van het Heilig Bloed in Brugge dankt haar naam aan de druppel bloed van Christus, die in 1256 is veroverd tijdens een kruistocht in het heilige land. De protestant in mij denkt hier het hare van. Maar men mag niet spotten, zo melden bordjes bij de ingang van de baliliek. Pff, wat een rij mensen! Wat doe ik hier? Dan schiet me een boeddhistisch verhaal te binnen. Een jongeman ging steeds op zakenreis naar Bodhgaya, de plek waar de Boeddha verlichting vond. Telkens beloofde hij zijn vrome moeder een reliek van de leraar. Tot haar grote verdriet vergat hij dat steeds. Op een dag zag de zoon vlakbij het huis van z’n moeder een dode hond liggen. Hij trok een tand uit de bek van het dier. Tegen zijn moeder zei hij dat het een tand van de Boeddha was. Stralend van dankbaarheid legde de vrouw de hondentand op haar altaar en bad er zo innig voor, dat er regenbogen rond de hondentand verschenen en de oude moeder verlichting vond. Ondertussen is de lange wachtrij met devoten voor mij opgelost. Nu sta ik voor de zogenaamde druppel bloed van Christus. Hier wordt al acht eeuwen door talloze mensen hun levenservaring, verwondering, tranen en verlangen geofferd. Nu dringt het tot me door: het is onze aandacht die relieken heilig maakt. Ik buig mijn hoofd.

Tijdens deze grote nieuwjaarsschoonmaak beken ik dat de meninkjes en debatjes niet alleen mijn oren uitkomen, maar er ook al lang niet meer in willen. ‘Hou het binnen!’ denk ik als iemand z’n deskundige mond opendoet. ‘Moduleer lekker in je eentje!’ grom ik dagelijks tegen de autoradio. Waarom is het mode om de mens tot een mening te reduceren? Wanneer zal dit afgrijzen me voorgoed overnemen, verpletteren en brodeloos maken?Want het niet meer kunnen aanhoren van opinies is een erg onhandige eigenschap voor een interviewer. Vragenstellen is al lang geleden mijn vak geworden. Mijn C.V. is eenvoudig samen te vatten tot: Wandelende Microfoonstandaard.Wat bezielt zo iemand? Waartoe dag in dag uit vragen, kietelen, trekken en hengelen? Hoe kan een mens die de stilte tussen de woorden zo liefheeft leven van het interviewen?Geen idee. Maar meer en meer voltrekt zich een wonder. Tussen alle vaklieden en deskundigen die ik overval met persoonlijke vragen zit steeds vaker een mens die zijn ware gezicht laat zien. Iemand die het lef heeft om z’n masker af te zetten, uit z’n rol te vallen. Die meer wil zijn dan een moderne mening. Die de stilte durft toe te laten, omdat bepaalde ervaringen zich nu eenmaal niet in woorden laten vangen. Dit verzoent mij dan weer met die ongelofelijke mediawoordenstroom waar ik me medeschuldig aan maak.


Wie zichzelf leert kennen, komt ooit een of meer belemmerende zelfbeelden op het spoor. Je zou dat het basisscript kunnen noemen dat we al heel jong hebben opgelopen. Bijvoorbeeld: ‘Zolang ik op m’n tenen loop, ben ik niemand tot last.’ Het is de mantra van een kind dat ooit bedacht dat zo’n spreuk nodig was om te overleven. En op een dag merk je dat die jarenlange overtuiging z’n functie verliest. Want terwijl dat kinderscript bevroren is in de tijd, neemt onze levenservaring toe. Dan kom je erachter dat je alleen maar moe wordt van op je tenen lopen. Dat niemand daar iets aan heeft. Dit nieuwe jaar is een mooie gelegenheid om de bezem door onze innerlijke spinrag te halen. Ik kijk naar buiten en zie hoe een man op een hoge ladder klimt en mijn totaal uit de hand gelopen klimop te lijf gaat. Bij ieder snoeihaal van zijn elektrische schaar komt er meer lucht en licht tevoorschijn. Ik huppel naar buiten en bejubel het tuintalent van deze nieuw opgelopen dorpsvriend. Hij vindt dat wat overdreven, maar ik ben echt blij. Ik merk dat mijn hart ook zingt omdat ik spontaan om hulp gevraagd heb. Mijn bevroren basisscript met de boodschap ‘als ik alles zelf doe, ben ik veilig’ is kennelijk gesmolten in 2025 . Mijn tuin en ik komen aan het licht.

Voor de Verwondering verdiep ik me momenteel in het gedachtengoed van een belezen geleerde. Kan best ontmoedigend zijn, want je verwondering kan door wetenschap een behoorlijke knauw krijgen. In het boek lees ik bijvoorbeeld dat jezelf voorliegen veel vaker voorkomt dan dat we een ander iets wijsmaken En dat veel drukknoppen op voetgangerslichten nep zijn, zodat de schijn van controle wordt gecreëerd. Deze onttoverde zinnen laten me lachen. Maar hoe moet dit een kerstcolumn worden? Het boek eindigt verrassend met de constatering dat de kwetsbaarheid van alles maakt dat het leven kostbaar is. Voilà. Ik zie die voederbak uit het Lucasevangelie voor me. En hoe God daarin terechtkwam toen Hij mens werd. Mijn overleden beste vriend zei ooit:‘God is in levensgevaar. Vandaar die vlucht voor Herodes. Wij moeten Hem beschermen en koesteren.’ Hij maakte een kom van zijn handen en gebaarde naar mijn hart. Vieren we dat deze dagen? Ik pak het dagboek van Huub Oosterhuis. Met kerst schreef hij:‘Er zal nooit, nergens een begin van redding zijn als niet tenminste één mens zegt ‘hier ben ik’ en ziende om zich heen zoekt of er nóg een is, nog twee of drie met vonken licht ‘hier ben ik’ in hun ogen.’ Menswording is dus een wonderbaarlijke combinatie van kwetsbaarheid en moed. Laten we onze weerloosheid vieren en tegelijk onverschrokken ‘hier ben ik’ zeggen.

Het Hart van Maria is de naam van een bijzondere bloeiende plant. Maar tijdens deze advent denken we misschien eerder aan de moeder van Jezus. Toen Maria hoorde dat er een wonder was gebeurd, schreeuwde ze dat niet meteen van de daken of op Instagram. Zij bewaarde de woorden, die overwegende, in haar hart. Zullen we elkaar tijdens deze weken een Mariahart toewensen? Dat zou weleens een social-media-vrije maand kunnen worden. Misschien schrikt dat idee ons af, omdat we dan niet meer in contact met de buitenwereld staan. Maar het tegendeel blijkt het geval. Zeker vandaag, tijdens de tiende verjaardag van de Verwondering, die we feestelijk vieren in een zaal vol met onze kijkers en een paar van onze gasten. Velen van ons komen erachter dat we in de overleefstand staan, omdat we ons aanpassen aan wat we denken dat anderen van ons verwachten. Dat lijkt sociaal en gewenst, maar als dit gedrag leidt tot uitputting, klopt er iets niet. Daarom gaat stembevrijder Jan Kortie met ons zingen. Hij laat onze schroom en schaamte smelten. Voor we het weten vinden we onze eigen onbekommerde stem en staan we luidkeels improviserend te zingen. En dan geschiedt het wonder: er ontstaat harmonie. Wie even vrij neemt van de buitenwereld en zijn Mariahart binnengaat, vindt daar verbinding met alles en allen. Als bloemen aan een bloeiende plant.

Tijdens deze periode van hoop en verwachting, denk ik terug aan de adventstijd met mijn geliefde. Ons huis in de Jordaan zou ook die komende kerstperiode vollopen met mensen die een bed zochten. Ineens zei hij: ‘Zullen we even naar de Haarlemmerdijk? Daar zit een goede vintage kledingzaak.’ Dit verraste mij bijzonder. Ik zat al half op m’n fiets. Hij, die toch al veel aan mijn verstand twijfelde, vroeg verbluft waar mijn zak met kleding was. Hij was niet van zins jurken te halen, maar de mijne te brengen. Meneer wou mijn leeggemaakte kast gebruiken voor een bed. Van de overledenen niets dan goeds natuurlijk, maar dit is wel een tekenend gevalletje miscommunicatie. Verwachtingen koesteren is derhalve nooit mijn hobby geworden. Want teleurstelling is ook geen vriend van me, dus kun je maar het beste weinig verwachten. Kortom: eigenlijk vind ik de adventstijd van wachten en verwachten best ingewikkeld. Ongeduld is namelijk ook een opvallende eigenschap van me. Daar heb ik iets op gevonden. Als ik nu teleurgesteld dreig te raken in andermans vermeende onbegrip, kortzichtigheid of slakkengedrag (ik weet het, allemaal oordelen van mij), dan ga ik op zoek naar de schat in dat karakter. Zo was de onbesuisdheid van mijn geliefde een wilde uiting van zijn originele ruimhartigheid. Zie je ‘ingewikkelde’ naaste als een nieuw, avontuurlijk advent-spel. Ik garandeer je een knusse puzzelperiode.

Hij vertelt hoe ze als onderwijzers aan de vrije school de dag begonnen met een uitspraak van Rudolf Steiner. Een gezamenlijk uitgesproken belofte: ‘Uit de wereld van de geest is dit kind afgedaald tot u. Gij hebt zijn wezen tot klaarheid te brengen, van dag tot dag, van uur tot uur.’ Ontroerend, zo’n dagelijkse herinnering aan je roeping; trouw te zijn aan het kind dat jou is toevertrouwd. Aan de manier waarop hij de gelofte uitspreekt, hoor ik dat hij die zin vroeger vaak heeft herhaald. En nu is hij mijn collega in het hospice. De kinderen die ooit zijn afgedaald uit de wereld van de geest, talmen hier op de drempel van de eeuwigheid. Vandaar dat dit een bijna-thuis-huis wordt genoemd. Is het wezen van deze mensen hier op aarde tot klaarheid gekomen? Heeft hun ziel helder mogen schijnen? Kunnen wij van uur tot uur nog iets voor ze betekenen? Ik zie aan mijn collega dat dit avontuur hem net zo bezielt als dat van vroeger, met die tot hem afgedaalde kinderen. Zijn nabijheid is een zegen. Vaak zijn we gul in datgene waar we zelf zo naar verlangen. Hoe is het met ons eigen wezen? De adventstijd breekt aan. God wordt mens en daalt als kind af tot ons. Misschien wel om zich aan ons toe te vertrouwen. Uit wederzijds verlangen naar nabijheid.

Wereldwijd schijnen er zeker 196 inheemse volken te leven die bewust geen contact met de buitenwereld leggen. De reden voor deze zelfgekozen afzondering is dat men geen trek heeft in kolonisatie. Van dit bericht word ik vrolijk. Het doet me denken aan een guitig tegeltje dat ik ooit zag: ‘Het bewijs dat buitenaards leven intelligent is, wordt geleverd door het feit dat ze nog nooit contact met ons hebben opgenomen.’ Het geeft wel te denken. Zijn alleen de inheemsen en buitenaardsen vrij en authentiek? We kunnen ons wel verbeelden dat we leven als eigenzinnige buitenstaanders, maar dan hebben we niet in de gaten hoe we allang gekoloniseerd en ingelijfd zijn. Kun je bijvoorbeeld nog kiezen voor een smartphone-vrij bestaan? Ben ik straks de enige presentatette zonder botox en fillers en zal me dat worden nagedragen? Tenslotte is het allang niet meer nodig dat men je leeftijd aan je gezicht kan aflezen. Dat is het geestige van onze zogenaamde vrijheid: als iets kan, dan lijkt het ook te moeten. Het kost een solo-reis naar binnen om je lijf niet af te kraken, maar te danken voor het feit dat het je ziel zo welkom heet en dragen wil. Logisch dat dat liefdessporen achterlaat.De keuze van inheemse volken om de eigen cultuur te beschermen, is vastgelegd in het internationaal recht. Wie bekommert zich om onze eigen-wijsheid?

‘Zoals het hert dorst naar de waterbron, zo dorst mijn ziel, o God, naar U’. ‘Maar je kunt natuurlijk ook overdrijven’. Zomaar een flardje van een discussie in mijn hoofdkantoor onder de hersenpan. Grote inspirators benadrukken de laatste tijd hoe moedig het is om onze kwetsbaarheid te tonen. Zowel de Amerikaanse bisschop Mariann Budde als de Britse kunstenaar Charlie Mackesy schreven er succesvolle boeken over. Ik mag ze dit jaar allebei ontmoeten. Geen groter moed dan het lef te vragen om hulp, zeggen ze. Maar hoe? Ik kan moeilijk met de noodkreet aan komen dat mijn ziel naar water smacht. Dat snapt toch niemand? Dat ik bijvoorbeeld moedeloos word van de mensen die zendtijd willen en me met boeken, date-pogingen en brieven overladen. Vanwaar die dorst naar roem? Mijn mensbeeld loopt averij op. ‘Wat is de mens dat Gij zijner gedenkt?’ Sorry voor alle Bijbeltaal, maar in tijden van nood is dat het eerste wat in me op plopt. ‘Vanwaar zal mijn hulp komen?’ Mijn hoofdkantoor is lawaaiig vandaag. Aan mijn wijze vriend uit het oosten vraag ik wat me mankeert. ‘Zielendorst? Dat is heugelijk nieuws!’ antwoordt hij. We lachen. Betere balsem ken ik nauwelijks. Onze verwachtingen op de buitenwereld richten zorgt juist voor die uitdroging, zegt de wijze. Je dorst is een teken dat je nog meer naar binnen moet. Daar stroomt de Waterbron.

Deze week hoor ik van meerdere vrienden dat ze regelmatig worstelen met depressie. Het raakt me. Stuk voor stuk zijn het mensen die ons op hun unieke wijze telkens gul overladen met hun talent, met schoonheid en met nabijheid. Juist zij hebben kennelijk weet van de duisternis. Overal, binnen en buiten mij, hoor ik de aloude mensenmare: dat we uitdelen waar we zelf zo naar verlangen. Mijn vrienden bekennen het, onze Verwonderingsgasten onthullen het, ik zie het aan mijn ouders en aan mijn broers: ons mededogen is gebaseerd op onze eigen pijn of verlatenheid. Onze hunkering draagt vrucht. Van pijn nabijheid maken, kennelijk staat dat ons hier in dit wonderlijke leven te doen. Intussen lees ik de vele boeken die onze gasten hierover schrijven. Ook al probeer ik het ergste wereldnieuws wat laf te vermijden, vandaag zie ik weer pagina’s lang tot welke wreedheden mensen ook in staat zijn. Mijn Tibetaanse leraar zei: ‘Alles wat in een mensenhart kan opkomen, zal ook in het jouwe verschijnen.’ Maar wat doen we ermee? Zojuist hoor ik op kantoor dat we tegeltjes gaan maken met bepaalde inzichten waar de kijker hopelijk iets aan heeft. Onmiddellijk weet ik welk tegeltje wij allemaal iedere dag het hardste nodig hebben. Ik memoreerde het al eerder, de samenvatting van de Bijbel volgens Huub Oosterhuis: ‘Doe goed. Heb lief.’ Oefening en troost tegelijk.

Tijdens de opnamedag besluit onze laatste Verwonderingsgast zijn betoog met: ‘Er zijn twee groepen mensen. Degenen die hun pijn doorgeven aan de wereld en zij die dit niet doen. Ik probeer dagelijks bij die tweede groep te horen.’ Een krachtige samenvatting van ons sociale verkeer. Want misschien worden huiselijk geweld, oorlog en relatiestress inderdaad veroorzaakt door de neiging om onze kwetsuren op de buitenwereld te projecteren. De jij-bak. Onze gast probeert dagelijks dit gedrag achterwege te laten. Een loffelijk streven. Ik zou puur voor de lol, bij wijze van experiment, nog een stap verder willen gaan. Laten we eens proberen om dagelijks op speelse wijze ergens een compliment te droppen. Het is toch veel leuker om iemand te begroeten met het Hooglied: ‘Zoet is de geur van je huid, je naam is een kostbaar parfum!’, dan met: ‘Je bent een half uur te laat!’ Beledigingen blijven weliswaar veel langer hangen dan een opsteker, maar complimenteer gewoon onverstoorbaar door. In de laatste week van zijn leven hield mijn beste vriend van 89 mij op straat staande en zei: ‘Jij bent van God gezonden.’ Die zin ben ik nooit meer vergeten. Dit duurzame compliment is bij het verstrijken van de tijd in mij uitgegroeid tot een complete zalving. Zover hoef je dagelijks niet te gaan. Iets als ‘Wat heb je sprekende ogen’ kan ook al wereldwonderen doen.

Mijn vader is vandaag weemoedig. In zekere zin is hij opnieuw wees geworden. Van de negen kinderen van het ouderlijk gezin is hij de enige die nog in leven is. En nu is ook zijn laatste kameraad van de vriendengroep van vroeger heengegaan. ‘Niemand zal nog ooit je vroegste vroeger met je delen. De dag waarop je nooit meer kind zult zijn’, klinkt zo treffend in het lied ‘Geen kind meer’. Gelukkig is mijn moeder er nog. Zij kent mijn vader al sinds 1954. Maar als er geen getuigen meer zijn van onze eerste jaren op aarde, raken we verweesd. Dat zie ik ook in de serviceflat waar ik vandaag op bezoek ben. Een groep bewoners kijkt daar regelmatig gezamenlijk naar de Verwondering en gaat daarna op zoek naar eigen wijsheid. Dit keer zoek ik mee. Een dame van bijna honderd zegt dat ze bijzonder gefascineerd wordt door AI. Haar nieuwsgierigheid blijft fris als vroeger. Maar ook opgelopen kwetsuren gaan soms een leven lang mee, zo blijkt. Van diverse mensen hoor ik hoe ze nog steeds kunnen worstelen met de vraag of ze wel de moeite waard zijn. Ook verlies blijkt vaak een zware dobber. Als we oud zijn, komt het er kennelijk op aan. Wat blijken we dan aan boord te hebben? Ik kijk naar mijn vader. Zijn beker vloeit over. Verweesd, maar dankbaar.